پشت کوهای بلند
افسانه پادشاهان در تلویزیون با این كه لحن و گویش اصفهانی ظرافت ها و شیرینی خاص خودش را دارد، اما انگار ملاحت زبان شیرازی در سریال روزی روزگاری، ساخته همین كارگردان ـ امرالله احمدجو ـ با ساختار اثر سنخیت و تجانس بیشتری داشت و حتی برخی دیالوگ های آن به تكیه كلام های جذاب در سطح جامعه بدل شد.
با وجود این شیرین زبانی ها و ملاحت زبان فارسی و بازی های زبانی آن را نباید نادیده گرفت. به قول احمدجو من در پشت كوه های بلند سعی می كنم به واسطه مطالعه میدانی، تحقیق و علاقه مندی واقعی به اصل زبان و آشنایی با حداقل های زبانی، ضرب المثل ها و اصطلاحات عامیانه، مخاطب را به تفكر وادارم. این كارگردان مضمون اصلی پشت كوه های بلند را همانند روزی روزگاری توجه دادن جامعه به اخلاقیات معرفی می كند.
ذكر تفاوت ها در پشت كوه های بلند و روزی روزگاری البته به معنای عدم تشابه میان این دو مجموعه نیست و می توان بین قصه و ساختار روایی هر دو اثر نقاط مشترك زیادی پیدا كرد.
داستان پشت كوه های بلند از این قرار است كه حاكم دست نشانده سامشاه در اصفهان (حسن اكلیلی) كه دور از چشمان سامشاه می خواهد پادشاهی را از آن خود كند، با طراحی پیشكار (فریدون سورانی)، خواجه نعمان تاجر بزرگ اصفهان و كدخدای كولیباد (بهروز مسروری) را به دارالحكومه دعوت كرده تا با جلب حمایت آنها، طرح خود را عملی كند.
بعدها معلوم می شود خواجه نعمان با غرق شدن كشتی هایش در مسیر هند ورشكسته شده و كدخدای كولیباد هم آن سلحشور و جنگجویی كه تصور می كرد، نیست.
سامشاه در انتظار حاكم، در نزدیكی اصفهان اردو زده است و بنا به خلقیات و عادت دوران راهزنی اش، هنوز بیابان نشینی و چادرنشینی را به كاخ نشینی ترجیح می دهد و به این جهت كنار رودخانه زاینده رود اردوگاهی برایش علم می شود.
او حاضر نیست وارد شهر اصفهان شود و همین مساله دستمایه رخدادهای بعدی در سریال می شود. شباهت دیگر دو مجموعه این است كه بیشتر لوكیشن های سریال در همان لوكیشن اصلی روزی روزگاری تصویربرداری شده است.
شخصیت حسام بیگ سریال روزی روزگاری، اینجا در نقش سامشاه دیده می شود و بسیم بیگ (محمد فیلی) با نام تلخك نقش آفرینی می كند.
همچنین شخصیتی به این كار اضافه شده كه یادآور زنده یاد خسرو شكیبایی در سریال روزی روزگاری است. نقش این شخصیت را كه شیرخان نام دارد علیرضا شجاع نوری به عهده دارد البته باید به تفاوت های جامعه شناختی و ویژگی های روان شناسی مخاطب در فاصله میان این دو سریال توجه داشت و آن را در این تطبیق لحاظ كرد.
از روزی روزگاری در دهه 70 تا پشت كوه های بلند دهه 90، هم جامعه و هم مخاطبان آن دچار تغییر و تحولات و دگردیسی های فردی و اجتماعی شده اند كه نمی توان آن را در فرآیند جریان شناسی سریال های تلویزیونی نادیده گرفت.
پشت كوه های بلند را باید تركیبی از ژانرهای مختلف دانست كه بیش از هر چیز یك روایت طنازانه از تاریخ محلی و فولكلوریك است و بدون شك تخیل را به لحن این ساختار اضافه می كند تا سویه سرگرم كننده و البته قصه گوی ماجرا برجسته تر شود.
قصه گویی قوی سریال را باید از جمله ویژگی های بارز این كار دانست كه ریشه در تعلقات خلقی ایرانیان دارد و چه بسا در همین بستر رفتاری است كه روزی روزگاری به دل می نشیند. در ضمن سنخیت لحن و ساختار این مجموعه را با تفنگ سرپر هم باید در نظر گرفت.
از جمله ویژگی های مهم پشت كوه های بلند مثل آثار قبلی این كارگردان توجه به فرهنگ و تاریخ محلی و فولكلوریك است كه در اینجا با طراحی صحنه، دكور و رنگ آمیزی بیشتری همراه شده و به طور كلی از ابعاد تولیدی قوی تری برخوردار است.
باز هم در این ارزیابی باید گذشت زمان و غنی شدن سینمای ایران از حیث فنی را در نظر گرفت. با این حال در بخش بازیگری، روزی روزگاری از شمایل قدرتمندتری برخوردار بوده هرچند در اینجا هم برخی از بازیگران سابق استفاده شده است.
همین قیاس نشان می دهد چقدر حضور بازیگران توانمندی مثل خسرو شكیبانی در برجسته شدن یك مجموعه تلویزیونی تاثیر دارد.
سریال ساختاری اپیزودیك دارد و ضمن روایت یك داستان كه خط اصلی سریال را تشكیل می دهد، بینندگان در هر شب یا در دو شب شاهد یك قصه مستقل هستند كه در قالب طنز ساخته شده و البته داستانی تخیلی است كه بدون زمان و مكان محسوب می شود.
ناگفته نماند زاینده رود نیز یكی از نقش های اصلی را به عهده دارد و حتی خشكی آن در مقاطعی برای سازندگان پشت كوه های بلند دردسرآفرین شده بود، اما در نهایت سازندگان با برنامه ریزی توانستند از مقاطع پرآب زاینده رود استفاده كنند و بیشتر بخش ها را در باغ بهادران كه محلی نزدیك اصفهان است، تصویربرداری كنند.
البته بیابان های میمه كه سریال روزی روزگاری نیز در آن ساخته شده، در این سریال از چشم احمدجو دور نمانده و بخش هایی از كار را هم آنجا تصویربرداری كرده است.
پشت كوه های بلند بیشتر به حكایت های ادبیات كهن شباهت دارد كه در قصه و داستان آن نكات حكمت آمیز زیادی نهفته است و در اینجا آموزه های اخلاقی در لابه لای قصه و دیالوگ ها و اتفاقاتی كه برای شخصیت های داستان می افتد، قابل بازخوانی و تشخیص است.
پشت كوه های بلند روایت اوسنه پادشاهی و حال و هوای آن بوده و یك رفتارشناسی و تبارشناسی از رفتار و سلوكی پادشاهانه را به تصویر می كشد. موسیقی متن سریال را نیز باید از جمله امتیازات آن دانست هرچند به زیبایی و خاطره انگیز بودن روزی روزگاری نیست.
